مقدمه
روزگاری که ما در آن زندگی میکنیم به عصر انفجار اطلاعات شهرت یافته است. به دنبال پیشرفتهای عظیمی که در تمامی عرصهها به وجود آمده، روشهای تحقیق و پژوهش نیز متحول و متکامل شدهاند. حتی میتوان گفت: روزگار فعلی، عصرِ ظهورِ روشهای نوین در عرصه تحقیق و پژوهش است.
ابزارها و وسایل پیشرفته، بهخصوص کامپیوترهای متفکر، پا به عرصه ظهور گذاشتهاند و در نتیجه تغییراتی جدی و اساسی در بسیاری از دانشها و کیفیت مطالعه و تحقیق در هر یک از آنها پدید آوردهاند و بدین ترتیب متدها و روشهای تحقیق دچار تحولات چشمگیری شده است.
برای انجام تحقیق و پژوهش در عصر انفجار اطلاعات، به روشها، ابزار و امکانات نوینی نیازمندیم. باید اعتراف کرد که یکی از عوامل پیشرفت کشورهای پیشرفته دنیا، بازنگری جدی در پیدایش و کاربرد ابزار و روشهای پژوهش است.
اهمیت پژوهش و تحقیق در نظامهای اجتماعی
پژوهش را زمینهساز رشد و توسعه پایدار جامعه نامیدهاند. هر جامعهای برای ایجاد تغییرات جدی و گذر از وضعیت موجود و رسیدن به وضعیت مطلوب و ایدهآل و همچنین بهینهسازی امور، نیازمند تحقیقات و مطالعات پژوهشی است.
بر این اساس، پژوهش را میتوان نوعی فعالیت علمیِ سازمانیافته دانست که بهوسیله متخصصین رشتههای مختلف در زمینهای خاص و برای رسیدن به نتایج مطلوب انجام میگیرد.
آن دسته از نظامهای اجتماعی که به امر تحقیق و پژوهش اهمیت چندانی قائل نیستند، در برنامهریزیهای کلان اجتماعی دچار نقایص عمدهای میشوند و در مقابله با بحرانها، از حل ریشهای آنها عاجز بوده و به راهحلهای موقت پناه میبرند.
اهمیت پژوهش و تحقیق در نظامهای آموزشی
نظامهای آموزشی در جوامع مختلف، بخشی از نظام کل هر جامعه محسوب میشوند و اگر متناسب با نیازهای واقعی جامعه شکل بگیرند، نسل جدید را در رسیدن به اهداف بلند جامعه یاری خواهند کرد.
این امر، نیازمند شناختهای علمی از وضعیت جامعه و همچنین تشخیص ظرفیتهای نسل آینده است. شناسایی واقعی جامعه و ظرفیتسنجی آن نیز جز از طریق تحقیق و پژوهش میسّر نیست.
در نظامهای آموزشیِ موفق، نقش معلمان این است که بهعنوان هدایتگر و راهنما، پژوهشگری را به شاگردان خود بیاموزند.
در سیستمهای آموزشی موفق، خروجی سیستم، پژوهشگرانی هستند که در اثر آشنایی با روشهای تحقیق و پژوهش، از طریق جمعآوری و طبقهبندی مناسب اطلاعات، توانایی تولید نظریههای جدید را برای حل مشکلات و توسعه کمی و کیفی موضوعی خاص به دست آوردهاند. براساس این دیدگاه، معلم باید بکوشد تا با شناخت توانمندیهای ذهنی دانشآموزان، زمینههای لازم را برای رویارویی آنان با مسائل مختلف فراهم آورد و در نهایت روش کشف مجهول و پاسخدهی به سؤالات را به آنها بیاموزد.
به عبارت دیگر میتوان وظیفه اصلی معلم را آموزش مراحل گوناگون کاوشگری نامید که در اثر آن دانشآموزان تبدیل به پژوهشگران و محققانی خواهند شد که برای حل مسائل مختلف آمادگی لازم را دارند. آشناکردن دانشآموزان با روشهای تحقیق و پژوهش باعث تغییر در نگرش و ارتقاء توانایی نسل جدید در کسب مهارت و دانشهای برتر میشود.
در حال حاضر، به دلیل آنکه نظام تعلیم و تربیت در ایران آموزشمحور بوده و به محفوظات اهمیت میدهد و جز انتقال دانشهای نسل پیشین وظیفهای را عهدهدار نیست، بسیاری از دانشآموزان حتی مهارت استفاده از کتابهای علمیِ مرجع را ندارند؛ در حالی که در سیستم پژوهشمحور، استفاده از کتابهای مرجع، نخستین ابزار کار محسوب میشود.
لزوم روش و اهمیت آن در تحقیقات علمی
هر شناختی متکی بر ابزارها و روشهایی است که بدون بهکار بستن آنها، تحقیقات علمی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. استفاده از روش در تحقیقات علمی، شخص محقّق را در رسیدن به نتیجه مطلوب یاری میکند. بدیهی است که بدون روش، تمام تلاشهای علمی بینتیجه خواهد بود.
برای اینکه بتوانیم در مطالعه و تحقیق یک مسئله، دقیقتر به نتیجه مطلوب برسیم باید از یک سلسله قواعد و روشهای معین پیروی کنیم که این روشها برحسب نوع موضوعِ مورد تحقیق، مختلف خواهد بود.
مجموع راهها و قواعدی که در هر علم به کار میرود، طریقه یا روش آن علم نامیده میشود. برای آشنایی با راههای تحقیق و روشهای کاوشی هر علم به دانشی به نام متدولوژی (روششناسی) نیاز داریم.
«دکارت» در مورد اهمیت روش در تحقیقات علمی میگوید:
«بهتر آن است که بدون روش اصلاً کسی به فکر تحقیق علمی و جستوجوی حقیقت نیفتد؛ زیرا تحقیق بدون روش تلاشی است که به ثمر نمیرسد.» همچنین «دکارت» میگوید:
«مطلب اساسی در پژوهش علمی، ارائه و تدوین روش صحیح تحقیق است. در پژوهش حقیقت، روش ضرورت دارد. اگر هیچگاه هیچ حقیقتی را درباره هیچ چیزی جستوجو نکنیم بسیار اولیتر است تا آنکه بخواهیم بدون روش به چنین کاری دست بزنیم؛ زیرا بدیهی است که مطالعات بینظم و تفکرات مبهم و تاریک، روشناییهای طبیعی را ضایع میسازند و بر دیده ذهن پرده میکشند.»
بنابراین میتوان نتیجه گرفت که شناختهای علمی و همچنین شناسایی حقایق نهفته و شناساندن آن به دیگران، به روشهای تحقیق و بررسی نیاز دارد. اگر روشهای صحیح تحقیق را بدانیم و آن را درباره علوم مختلف به کار ببریم، میتوانیم از دستاوردهای عظیم علم و دانش بهرهمند شویم.
اهمیت مسئله از نظر قرآن کریم
امر تحقیق و پژوهش آنچنان ارزشمند است که در قرآن کریم، مهاجرت برای دینپژوهی اکیداً سفارش شده است. در آیه ۱۲۲ سوره «توبه» چنین آمده است:
فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طَائِفَهٌ لِيَتَفَقَّهوا فِي الدّينِ ….
(پس چرا از هر فرقهای از آنان، دستهای کوچ نمیکنند تا در دین آگاهی پیدا کنند.)
میتوان نتیجه گرفت عنصر علم و آگاهی آنچنان ارزشمند است که علاوه بر اینکه هیچ عملی بدون عنصر آگاهی و بصیرت از انسان پذیرفته نیست، مهاجرت کردن برای علم و دانش و دینپژوهی یکی از وظایف دینی محسوب میشود.
جایگاه دانشمندان اسلامی در توسعه روشهای تحقیق و پژوهش
جالب است بدانیم که دانشمندان مسلمان، اولین بنیانگذاران روش علمی و شیوههای تحقیق تجربی در کشف مجهولات بودند. «سدیللو» یکی از دانشمندان غربی در این مورد چنین میگوید: «آنچه مدرسه بغداد را از دیگر مراکز علمی ممتاز میداشت روحیه علمی عظیمش بود و آن عبارت از کشف مجهول به وسیله معلوم، دقتنگری و نتیجهگیری از طریق وسایل و اسباب بود و به علاوه جز از این طریقِ حس و تجربه چیزی پذیرفته نمیشد و اعراب در قرن نهم میلادی از طریق اصیل علمی به دریافت دانشها میپرداختند و این روش در روزگارانِ بعد موجب اکتشافات و اختراعاتِ بزرگ شد.»
همچنین «هـ .ا.ر. ژب» در این مورد چنین میگوید: «امتیاز بازگشتِ طریقِ تحقیق علمی به اروپا را در قرون وسطی دانشمندان اسلامی احراز نمودند.»
نقدی بر وضعیت فعلی پژوهش در نظام آموزشی کشور
نسلِ کنونی، تحت تأثیر نظام حاکم بر آموزش و پرورش رسمی کشور، بیش از آنکه تولیدکننده و پردازنده دانش و بینش معرفتی باشد، مصرفکننده اطلاعات و معلومات نسل پیشین است و بیش از آنکه تحلیلگر دادهها باشد به اندوختن اطلاعات بسنده میکند.
شیوه علمآموزی در ایران مبتنی بر شیوه انتقال معلومات از نسل قبلی به نسل بعدی است و جنبه تفکرمحوری ندارد. سیستم حاکم بر نظام تعلیم و تربیت کشور، منجر به بیزاری دانشآموزان از یادگیری و همچنین از بین رفتن نیروی کنجکاوی آنان شده و با حاکم ساختن روحیه مدرکگرایی و رتبهجویی، زمینههای خلاقیت و ابتکار را از آنان گرفته است.
برای رسیدن به سیستم پژوهشمحور، که منجر به تربیت انسانهای خلّاق و مولّدِ علم بشود، باید بررسیهای عالمانهای درخصوص آسیبشناسی نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور صورت پذیرد.
در حال حاضر عملکرد نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور، موجب انقیاد و انجماد ذهن و اندیشه دانشآموزان مطابق آنچه بزرگسالان میخواهند شده است و در نتیجه نسل جدید به موجوداتی هنجارپذیر و مطیع تبدیل شده و از پذیرش هرگونه نقد و تردید نسبت به آنچه میآموزد، سر باز میزند.
باید بپذیریم که بزرگترین امتیاز یک نظام آموزشی موفق در این است که هرگز چیزی را به دانشآموزان یاد ندهد، بلکه باید کاری کند که آنها خود کشف کنند و یاد بگیرند.
«آلبرت اینشتین» در این مورد میگوید: «گاه مدرسه را فقط وسیلهای برای انتقال حداکثری از دانش و معلومات موجود به نسل در حال رشد میدانند؛ اما این درست نیست، زیرا معلومات چیزی مرده است، حال آنکه مدرسه باید با زندگان سر و کار داشته باشد.»
«جان دیویی» نیز میگوید: «دانش و آموزشی که با تفکر پیوند نخورده، مرده و جامد و مانع تفکر است و کسی که ذهنش را با چنین دانشی پر کند، هیچگاه از تفکر مستقل بهرهمند نخواهد شد.»
«ژان پیاژه» نیز میگوید: «هرگاه چیزی را به کودک آموزش میدهیم، مانع شدهایم تا او شخصاً آن را کشف کند.»
برای تقویت امر پژوهش چه کار باید کرد؟
باید به آموزش و پرورش خلّاق و تفکرمحور و پژوهشمحور روی آورد.
باید به روشهای نوین تحقیق اندیشید و مدرنترین ابزار تحقیق را به کار گرفت.
باید مراکز تحقیقاتی را به بهترین و پیشرفتهترین امکانات مجهز کرد.
باید برای تمام منابع علمی، فلسفی، تاریخی، ادبی، دینی و … فهرستنامههای کامل برای سطوح مختلف جامعه تهیه شود.
نظام آموزشی کشور باید براساس تقویت حس کنجکاوی دانشآموزان پایهریزی شود و انگیزه دانستن را بهعنوان یک نیروی طبیعی و ناخودآگاه در فرزندان تقویت نماید تا لذت کشف دنیاهای ناشناخته را تجربه نمایند.
آموزش و پرورش کشور در ارتباط با نیازهای خودانگیخته دانشآموزان برنامهریزی نماید وگرنه از قلمرو زندگی آنها خارج خواهد شد.
در نظام آموزشی تمرکز اصلی بر روی انتقال اندیشه دیگران به دانشآموزان نباشد و به جای آن سعی شود روش اندیشهسازی و اندیشهورزی به آنان آموخته شود.
باید بزرگسالان تصمیم بگیرند که از برآوردن مستقیم نیازهای نسل جدید دوری کنند و بیشتر سعی کنند تا شرایطی را فراهم آورند که نسل جدید نیازهای خود را بشناسد و به انتخاب بپردازد.
نیروی تخیل و تفکر شهودی کودکان را که در سالهای قبل از ورود به مدرسه در آنها وجود دارد، ارج نهاده و در جهت تقویت آنها برنامهریزی نماییم و این حس زیبا و فهم خلّاق از جهان هستی را در هیاهوی آموزشهای رسمی از آنان نگیریم.
اگر قرار است برای ساماندهی امر پژوهش در کشور، پژوهشکدههای گوناگونی توسط سازمانهای مختلف تأسیس شود، هدف آنها انجام پژوهش برای پژوهش نباشد و تنها کاربرد پژوهش، حل مشکلات شغلی پژوهشگر از نظر ارتقاء درجه و رتبه اداری نباشد.
بدون دیدگاه