معنی داری زندگی

۵-عوامل مؤثر در معنی بخشیدن به زندگی

احساس تنهایی و انزوا، سرگردانی و بلاتکلیفی، احساس پوچی و بیهودگی و بالاخره از خود بیگانگی (الیناسیون) عمدهترین مشکلات روزگار ماست. تلاش در یافتن معنایی در زندگی خود نیرویی اصیل و بنیادین است (فرانکل، 1385ش، ص 141) و در دنیا چیزی وجود ندارد که به ا نسان بیشتر از یافتن معنی وجودی خود در زندگی یاری کند. (فرانکل، 1385ش، ص 156) بر این اساس باید دید چه عوامل و نیروهایی می‌توانند در یافتن معنای واقعی زندگی به انسان کمک نمایند.

۵-۱-نقش دین در معنی بخشیدن به زندگی

یکی از دلائل عمده گرایش به دین از نظر بسیاری از روانشناسان و فلاسفه اگزیستانسیالیست معناجویی برای زندگی است. آنها معتقدند که علت عمده نابسامانیهای روانی ما نشأت گرفته از بی‌معنی بودن زندگی است. ویکتور فرانکل پایهگذار مکتب اصالت معنا می‌گوید: «ما اگر ندانیم چرا باید زندگی کنیم، آنگاه در حقیقت زندگی نمی‌کنیم، فقط به حیات بیولوژیک خود ادامه می‌دهیم.» انتظار آدمیان از دین این است که آنان را از وضع و حال موجود نامطلوب به وضع و حال مطلوب برساند، از این راه که به زندگی معنا ببخشد و عدم مطلوبیت آنرا بزداید. (ملکیان، 1380ش، ص 112)

آلپورت، در ارتباط با سیستمهای ارزشی و دین معتقد است که کارکرد و وظیفه یک سیستم ارزشی، وحدت دادن به حیات انسان است. بر طبق نظر او بالاترین سیستم ارزشی که به انسان وحدت می‌دهد، سیستم ارزشی دینی است. این سیستم بهترین زمینه را برای یک شخصیت سالم آماده می‌کند. (دو آن، 1364ش)

پژوهشهای زیادی درخصوص تأثیر دین واعتقاد به ادیان بر روی معناداری زندگی صورت گرفته است. براساس این پژوهشها، دین و جهانبینی توحیدی ساختارهای ذهنی و شخصی افراد را وسعت بخشیده و قابلیت و ظرفیت تفسیر و تحلیل شناختی را بهبود می‌بخشند و بدین ترتیب توانایی کل نگری اشخاص افزایش می‌یابد. این شناختها باعث می‌شود انسان جهان هستی را مجموعهای بیارتباط، تصادفی، بینظم و بدون علت نداند، بلکه جهان را پدیدهای نظاممند، پیچیده، دارای قانون بشمارد که نوعی اراده، تدبیر و معنا در آن نهفته است. علاوه بر آن به دلیل ظرفیت انسان برای خودآگاهی، افراد به ناچار با این حقیقت که آنها روزی خودهند مرد، روبرو می‌شوند، و این احساس فناپذیری می‌تواند علت زیربنایی ترس و حتی احساسات پوچگرایانه شود. دین با وعده دادن به جاودانگی در دنیای دیگر با این احساسات مبارزه کرده و به زندگی معنی بخشد و در ذهن مخاطبانش، برای این جهان ثبات و دوام فراهم می‌کند، ایجاد امید می‌نماید و ترس از فناپذیری را از بین می‌برد. (سیزنسکی، 1990م، صص 67-85)

همچنین دین و جهانبینیهای فرهنگی با تدارک زمینهای که در آن زمینه فرد خودش را با ارزش و با شکوه تصور می‌کند عزت نفس نسبتاً پایداری را ایجاد می‌نمایند. البته داشتن عزت نفس نیز نیازمند این است که شخص در یک جهان با معنی خودش را به عنوان فردی ارزشمند ببیند. و این امری است که توسط دین فراهم می‌شود. (سیزنسکی، 1990م، صص67-85)

۵-۱-۱ کارکرد روانشناختی دین در معنی بخشیدن به زندگی

یکی از بحرانهای عمیقی که دامنگیر بشر امروزی شده است مسأله پوچی و بیمعنا شدن زندگی است. که منشأ افسردگی و بیماریهای روحی بسیاری شده است. جامعهشناسان معمولاً در بررسی سرچشمههای احساسی سرخوردگی و پوچ‌گرایی به سه موضوع اشاره می‌کنند: (همیلتون، 1375ش، صص 273-287):

الف) هر گاه انسان از لحاظ نظری نتواند پدیدههای مهم زندگی خود را تبیین کند دستخوش سردرگمی و تحیر می‌شود و در نتیجه دچار اضطرابهای عمیق و بحران بی‌معنایی در زندگی می‌شود.

ب) یکی دیگر از علل احساس بی‌معنایی و پوچی، رنج کشیدنهای نامفهوم است. درد و رنجی که حکمت آن برانسان رنجور پوشیده باشد، احساس پوچی را در او برمی‌انگیزد. گرفتار شدن در رنج و اندوه به تنهایی موجب احساس بی‌معنایی در زندگی نمی‌شود، زیرا رنجی که انسان بداند برای چه آنرا متحمل می‌شود، سهل و پذیرفتنی است. توانایی انسان در فهم رنج، در واقع به معنای توانایی پذیرش و تحمل آن است. (همیلتون، 1375ش، ص 277)

ج) مشاهده کامیابی انسانهای رذیلت پیشه و ناکامی عاملان فضیلت پیشه یکی دیگر از علل احساس پوچی و دلزدگی در انسان است.

باورهای دینی افقهای نوینی را فرا روی انسان می‌گشایند و آدمی را در تبیین پدیدههایی مانند مرگ، یاری می‌دهند. مرگ براساس آموزههای دینی، پدیدهای ساده است که در فرآیند حیات جاودان انسان، حلقه اتصال دو مرحله از زندگی آدمی است. بدین ترتیب. «دین پاسخی فوری برای این رخدادها فراهم می‌سازد و در مورد این رخدادها که به صورتهای دیگر توضیحپذیر نیستند، تبیین قابل قبولی ارائه می‌کند.» (همیلتون، 1375ش، ص 276) از طرف دیگر دین با به حساب آوردن حیات اخروی انسان، رنجهای آدمی را در زندگی دنیوی معنا می‌بخشد و از این طریق انسان را در تحمل آن یاری می‌دهد و بالاخره دین با ارائه تعاریف جدیدی از کامیابی و ناکامی، نشان می‌دهد که اگر انسان با نگاه عمیقتری و با در نظر داشتن حیات اخروی، در حال اهل رذیلت و فضیلت بنگرد درمی‌یابد که خوشیهای اهل فسق و فجور دوامی‌ندارد وخوشی‌پایدار فقط نصیب صاحبان فضیلت خواهدبود. (امینی و دیگران: 1379ش، ص 31)

تنها با یاد خداوند و گام نهادن در صراط مستقیم است که قلب انسان آرامش می‌یابد و از غلتیدن در ورطه پوچی و بی‌معنایی می‌رهد:

برخی از پژوهشگران در عرصه روانشناسی تأکید دارند که مذهب می‌تواند جایگزینی برای تمام مؤلفههای تأثیرگذار همچون عوامل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و خانوادگی بشود و به رضایت و تعادل و سلامت فرد کمک نماید. پژوهشگران به یافتههای فراوان و معتبری از لحاظ علمی دست یافتهاند که روشن نموده است اعتقادات مذهبی نه تنها در پیشگیری، بروز و شیوع بیماریهای روانی و درمان آنها می‌تواند تأثیر داشته باشد، بلکه همچنین دینداری، عوارض جسمانی بیماریها را کاهش داده و طول مدت بیماریها را اعم از جسمی یا روانی کم می‌نماید (مالتبی، 1995م، ص 600)

۵-۱-۲-کارکرد اجتماعی و اخلاقی دین در معنی بخشیدن به زندگی

نوع نگرش مذاهب به خدا و پیامبرانشان بر مشی سیاسی دینداران تأثیر دارد. اگر دینداران پرستشگر خدایی خودکامه باشند یک نوع مشی سیاسی خواهند داشت و اگر پرستشگر خدایی اخلاقی باشند، مشی دیگری را در پیش خواهند گرفت. همچنین نوع نگرش به عدل یا کرم خداوند در مشی سیاسی آنها اثر خواهد گذاشت. هر کدام از این دو را مقدم بدارند، در درک سیاسی آنها دخیل خواهد بود. خلاصه، هر مذهبی معرف رابطه خاصی بین انسان و خداست. و همین رابطه خاص شکل دهندۀ سمتگیریها و رفتارهای مؤمنان با یکدیگر است. اعتقاد به خدایی رحیم، نوعی رفتار را، و پرستش خدایی غیراخلاقی، رفتاری دیگر را ایجاب می‌کند. (سروش، 1378ش، ص 281)

با حذف مذهب از حیات دنیوی و مدیریت زندگی مادی و سیاسی، اخلاق و ارزشهای اخلاقی و ازجمله محوریترین آنها، یعنی عدالت اخلاقی (حرکت بر مبنای وجدان و پیروی از خیرات و اجتناب از زشتیها و آلودگیها بدون تکیه و توقع اجر و پاداش یا فرار از مجازات) متزلزل گشته، رو به فنا خواهد رفت. (جعفری، بی تا، ج 25، ص 99)

بهترین پشتوانه برای اخلاق، دین است. ادیان که پشتوانه اخلاقاند، بهترین ضامن بقای دموکراسیاند و جامعه دینی که به فساد و صلاح حساس است بسی بهتر از جوامع دیگر، می‌تواند ناظر و داور احوال حاکمان و بهرهجویی ناصواب آنان از قدرت باشد (سروش، 1373ش، ج 2، ص 179)

دموکراسی راستین نیازمند معیارهای عالی اخلاقی است. داشتن پارلمان یا نهاد رأیگیری، به هیچ وجه دموکراسی را تضمین نمی‌کند. بلکه برای استقرار آن، اصلاح گرایش نسبت به ارزشها و حقایقی چون خدا، انسان، علم، عدالت، قدرت، ثروت و غیره فوقالعاده ضروری است. (سروش، 1372ش، ص 271)

۵-۲-آثار یاد مرگ در معنی بخشیدن به زندگی

یاد مرگ یک سلسله آثار «روانشاختی» و یک سلسله آثار «جامعه شناختی» دارد.

الف) یکی از اثار رواشناختی یاد مرگ این است که ما را به موقت بودن زندگی این دنیا متوجه می‌کند. یاد مرگ ما را به یاد محدودیت زندگی این جهانی می‌اندازد و لذا موجب می‌شود از فرصت زندگی استفاده لازم را به عمل آوریم. اساساً اگر مرگ نبود ما از زندگی خودمان هیچ استفادهای نمی‌کردیم. و نمی‌توانستیم برای آن معنایی در نظر بگیریم. در نگاه قرآنی، زندگی یک فرصت است و نحوۀ استفاده از فرصت به اختیار آدمی است. بنابر این یاد مرگ، یادآور محدود بودن فرصت است و درک محدودیت فرصت، موجب می‌شود از فرصت محدود، کمال استفاده را بکنیم. به عبارت دیگر در عین حالی که زمان در اختیار انسان نیست ولی آگاهی از محدودیت آن، در استفاده بهتر از آن، خیلی مؤثر است. همین مسأله موجب تلاشگری و داشتن روحیه شاداب و گریز از سستی و تنبلی در زندگی می‌شود.

ب) اثر جامعه شناختی یاد مرگ در این است که انسان با توجه به گذرا و موقت بودن و ناپایداری زندگی مادی از ظلم کردن به دیگران دست برداشته و رعایت حقوق مردم را به عنوان سرلوحه وظایف خود تلقی خواهد کرد.

یاد مرگ انسان را متوجه این نکته می‌کند که مالکیتهای مربوط به دنیا که معمولاً اکثر ظلمها بخاطر آن انجام می‌گیرند مالکیتهایی گذرا و ناپایدار است و توجه به این مسأله، انگیزه مالکیت را کم می‌کند، در نتیجه انگیزه ظلم کم می‌شود. جامعهای که مردم آن چنین تلقییی داشته باشند جامعهای مسالمتجوتر خواهد بود. در چنین جامعهای به حق دیگران احترام بیشتری گذاشته می‌شود و تعدی به حقوق دیگران کمتر رخ می‌دهد.

۵-۲-۱-حقیقت مرگ

مرگ آنطور که پنداشته می‌شود وحشتناک نیست. مرگ ارزش وقت را به ما می‌آموزد. ما را متوجه می‌کند که عمر چقدر گرانبهاست، به این واقعیت پی می‌بریم که زندگی جاودانه نیست و می‌آموزیم که ببینیم و بشنویم. (بوسکالیا، 1378ش، ص 125)

مرگ را باید به عنوان یک پدیده غیرقابل انکار پذیرفت. یک راه قبول زندگی، پذیرش مرگ است. مرگ به آدمی می‌آموزد که زندگی محدود و پایانپذیر است. (بوسکالیا، 1378ش، ص 132) مرگ لذت لحظه را به ما می‌آموزد و هشدار می‌دهد که زندگی را آسان بگیریم و به هیچ چیز نیاویزیم. (بوسکالیا، 1378ش، ص 234)

مرگ نوعی مبارزه است. او به ما هشدار می‌دهد که وقت را تلف نکنیم. به ما می‌آموزد که رشد کنیم، از بودن به شدن تبدیل شویم و به یکدیگر در همین لحظه مهر بورزیم و یکدیگر را ببخشیم. علتی برای ترسیدن از مرگ وجود ندارد، مرگ بالاترین مبارزه را در زندگی طلب می‌کند. و این نوعی معنی بخشیدن به زندگی است.

برخی می‌پندارند رنج و مرگ معنی زندگی را می‌ربایند ولی باید دانست گذرایی و انتقال زندگی از معنای آن نمی‌کاهد بلکه در ما احساس وظیفه و مسئولیت را بیدار می‌کند. انسان پیوسته در می‌ان موج عظیمی از تواناییها و ا مکانات نهفته خود در حال گزینش است که کدامین آنها می‌بایست شکوفا و بارور گردد و کدامین محکوم به نابودی و فراموشی است. انسان باید در هر لحظه تصمیم بگیرد، تصمیمی برای بهتر شدن یا سقوط. تصمیم برای اینکه اثر ماندگار او در این زندگی گذرا چه خواهد بود.

۵-۲-۲-تأثیر موقت و گذرا بودن زندگی در معنی بخشی به آن

یکی از شیوه‌های قرآن در معنا بخشی به زندگی، توجه دادن انسان به گذرا بودن زندگی و انتقال از حیات دنیوی به آخرت است. مقدمه بودن زندگی دنیا برای آخرت، به معناداری آن می‌افزاید. و درک این حقیقت که زندگی دنیایی موقتی و گذراست و سرنوشت ابدی انسان را رفتار و اعمال او در این دوران محدود رقم می‌زند، چهره زندگی را در نظر انسان دگرگون می‌سازد. بعد از درک این مطلب انسان دیگر به دنیا به چشم جایگاه ماندن و آرام گرفتن نمی‌نگرد، بلکه آنرا گذرگاهی پرخطر می‌بیند که باید از آن بگذرد و به سرمنزل مقصود برسد. با چنین بینشی لحظه لحظه عمر انسان، ارزشی بینهایت می‌یابد، چرا که در سرنوشت ابدی او بسیار مؤثر است. با این شناخت انسان به هیچ رو راضی نمی‌شود عمر را به بیهودگی سپری کند یا به هدفهای پوچ و بیارزش چشم بدوزد، بلکه می‌کوشد تا از همه لحظههای عمرش به بهترین شکل استفاده کند و هر چه بیشتر به خدا نزدیک شود.

۵-۲-۳-معنی واقعی مرگ و زندگی از دیدگاه قرآن

الف) روح انسانی بر خلاف حیات نباتی و نفس حیوانی او جاوید و ابدی است و زندگی انسان با مردن پایان نمی‌پذیرد.

ب) روح انسانی بر خلاف حیات نباتی و نفس حیوانی او شدت و ضعف بردار است و انسان به هر می‌زان از آگاهی و تحرک بیشتری برخوردار باشد زندگی بهتری خواهد داشت و به هر نسبت که آگاهی کمتری داشته باشد ساکنتر و مردهتر خواهد بود.

ج) مرگ و زندگی انسانها از دیدگاه قرآن به می‌زان برخورداری انسان از روح انسانی ارزیابی می‌شود. قرآن کریم افرادی راکه تنها می‌خورند و می‌خوابند و از آگاهی و حرکت مسئولانه بهرهای ندارند، مرده خطاب می‌کند.

۵-۳-جایگاه عشق در معنی بخشیدن به زندگی

تمام افراد بشر با وجود تفاوتهای نژادی، فرهنگی و مذهبی در بعضی نیازها با یکدیگر وجه اشتراک دارند که از آن جمله نیاز به عشق، مهربانی و دوستی است.

عشق نیازی مبرم، حیاتی و همگانی است که تبلور آن شکوفایی و خلاقیت می‌آفریند و کمبود آن انسان را به فساد و تباهی می‌کشاند. برای درک معنی و مفهوم واقعی حیات باید با عشق و در عشق زندگی کرد. عشق مظهر زندگی است و اگر عشق از دست برود، در حقیقت زندگی از دست رفته است. (بوسکالیا، 1378ش، ص.329) عشق عالیترین و نهاییترین هدفی است که بشر در آرزوی آن است. (فرانکل، 1385ش، ص 59)

از نظر قرآن کریم هدف از ازدواج و تشکیل خانواده پاسخگویی به این نیاز حیاتی انسان است و عشق ورزی یکی از نشانههای خداوند در جهان شمرده شده است. (روم – 21)

ازدواج باید با هدف احساس آرامش در زندگی و بر پایۀ عشق و محبت پایهریزی شود. حضور آدمی در کانون ازدواج از نظر روحی و و روانی او را ارضاء می‌کند و در پرتو این آرامش علاقمندی انسان به زندگی افزایش می‌یابد و معنی‌دار بودن آنرا لمس می‌کند و در نتیجه به راحتی می‌تواند به عنوان یک عضو سالم و کامل به ایفاء نقش در اجتماع بپردازد.

عشق تنها شیوهای است که با آن می‌توان به اعماق وجود انسانی دیگر دست یافت. هیچ‌کس توان آنرا ندارد جز از راه عشق به جوهر وجودی انسانی دیگر، آگاهی کامل یابد.

جنبه روحانی عشق انسان را یاری می‌دهد تا صفات اصلی و ویژگیهای واقعی محبوب را ببیند و حتی چیزی را که بالقوه در اوست و باید شکوفا گردد، درک کند. علاوه بر آن عاشق به قدرت عشق توانایی می‌یابد که معشوق را درآگاه شدن از استعدادهای خود و تحقق بخشیدن به آنها یاری کند. بدین ترتیب زندگی معنی واقعی خود را می‌یابد و آدمی در کاروان عشق به سوی معبود واقعی جهان آفرینش عاشقانه حرکت می‌کند.

اگر زندگی خانوادگی، براساس عشق بنیان نهاده شود موجب آرامش روانی طرفین و پرورش سالم فرزندان نیز خواهد بود. در دنیای امروز تشکیل خانواده و در آغوش پرمهر آن بزرگ شدن و از محبت پدر و مادر برخوردار بودن، بالاترین و مهمترین نیاز بشر محسوب می‌شود و تمام ناراحتیهای روزافزون روانی، ناشی از احساس تنهایی و دور بودن از دست نوازشگر خانواده است.

۵-۴-نقش رنجها در معنی بخشیدن به زندگی

برخی معتقدند انسان وقتی با وضعی اجتنابناپذیر مواجه می‌گردد و یا با سرنوشتی تغییرناپذیر روبرو می‌شود این فرصت را می‌یابد که به عالیترین ارزشها و به ژرفترین معنای زندگی یعنی رنج کشیدن دست یابد. درد و رنج بهترین جلوهگاه ارزش وجودی انسان است. آنچه اهمیت بسیار دارد، شیوه نگرش فرد نسبت به رنج است و شیوهای که این رنج را به دوش می‌کشد.

انگیزه اصلی و هدف زندگی، گریز از درد و لذت بردن نیست، بلکه معنیجویی زندگی است که به زندگی مفهوم واقعی می‌بخشد. به همین دلیل انسانها درد و رنجی را که معنی و هدفی دارد با می‌ل تحمل می‌کنند. گاهی در زندگی وضعی پیش می‌آید که انسان از انجام کاری محروم می‌شود و یا کامیاب نمی‌گردد، ولی چیزی که اجتنابناپذیر است همانا «رنج» است. از این رو اگر رنج را شجاعانه بپذیریم تا واپسین دم، زندگی معنی خواهد داشت. یعنی باید پذیرفت رنج نیز بخشی از زندگی است (فرانکل، 1385ش، ص 171)

اگر بپذیریم که رنج در صیقل دادن روح آدمی بسیار مؤثر است در این صورت باید آنرا سودمند دانست و نباید از آن گریخت. بلکه باید راه مقابله صحیح با آن را بیاموزیم.

رنجهایی که در زندگی سراغ انسان می‌آید او را هوشیار و متفطن می‌کند پس رنج واقعیت جداناپذیر زندگی است. و هیچوقت نمی‌توان آنرا از واقعیت زندگی حذف کرد. اما آموزش نحوۀ موضعگیری صحیح در برابر رنجها وظیفهای است که انسان باید در جهت آن تلاش کند. با این رویکرد می‌توان نتیجه گرفت که هیچ چیزی زیانمند نیست به شرطی که انسان در برابر آن موضعی صحیح اتخاذ کند و هیچ چیزی سودمند نیست اگر انسان در برابر آن موضعی نادرست اتخاذ کند. پس تمام آنچه ما زیانمند می‌دانیم مثل رنج، غربت، دشمنی دیگران با ما، گمنامی و… می‌توانند سودمند باشند. نحوۀ تقرب ما به مسائل تعیین کننده است. مثلاً دشمنی دیگران با ما برای ما رنج آور است اما همین دشمنیهای رنجآور می‌تواند به زندگی ما معنی ببخشد. نخستین سودرسانی دشمنان به ما این است که تنهایی ما را در نظام آفرینش به ما نشان می‌دهند. کسانی که اطرافیان ما هستند و به ما سود می‌رسانند احساس تنهایی را از ما می‌گیرند و نمی‌گذارند تنهایی به مرحلۀ و جدان و آگاهی ما برسد.

خداوند در احوال روز قیامت به خصوصیت این جهانی انسان اشاره کرده و می‌فرماید شما همیشه تنهایید و از اول شما را تنها آفریدیم. (انعام – 94)

زندگیهای روزمره این احساس تنهایی را از ما می‌گیرد. اما دشمنییی که دیگران با ما می‌کنند این حُسن را دارد که تنهایی ما را به ما می‌نمایاند و می‌فهمیم که چقدر در دنیا تنهاییم.

علاوه بر آن وقوف به تنهایی یک از مهمترین اصول برای سازندگی شخصیت انسان است. توجه نکردن به این نکته که «انسان تنهاست» ریشه تمام گرفتاریهای اوست و بسیاری از ظلمهایی که انسانها بر یکدیگر روا می‌دارند به پشتگرمی دوستیهاست. و بسیاری از بیعدالتیها بخاطر خشنود کردن دیگران است. اگر انسان احساس کند که تنهاست نه ظلم می‌کند و نه از حق عدول می‌کند. این احساس تنهایی در روز قیامت به شدت سراغ انسان خواهد آمد.

نقش سختیها و رنجها در زندگی دنیوی دقیقاً یادآور لحظۀ تنهایی انسان در روز قیامت نیز هست و به بیداری و هوشیاری او منجر می‌شود و به او کمک می‌کند تا معنی زندگی و حقیقت آنرا درک کند و بداند که زندگی فرصتی برای تلاش و اخذ توشه برای زندگی آخرت است. نگرانی از سختی و تنهایی آخرت موجب اعمال صالح در زندگی دنیوی نیز می‌شود در ایات 7 تا 10 سوره دهر که در شأن حضرت علی (ع) و خانوادهاش نازل شده است بیان شده است که حضرت علی وقتی به سائل مسکین و یتیم و اسیر غذا خوراند فرمود: کمک به دیگران بخاطر سپاسگزاری آنها نیست بلکه بخاطر ترس از خداست در روزی که (قیامت) شر بر فراز سر همه پرواز می‌کند.

دومین سودرسانی دشمنان به ما این است که به نقاط ضعف خود پی می‌بریم. دشمنان ما با دشمنی خود ضعفهای وجودی ما را به ما می‌نمایانند. و این در بیداری انسان و تلاش او برای رفع ضعفها و نواقص وجودیاش مؤثر است و موجبات تکامل او را در زندگی فراهم می‌آورد.

بنابر این می‌توان نتیجه گرفت رنجها و ناملایمتیها و گرفتاریها و سختیهای زندگی در سازندگی روحی و روانی انسان مؤثر و به معنی‌داری زندگی او منجر می‌شود.

بنابر این آنچه انسانها را از پای در می‌آورد، رنجها و سرنوشت نامطلوبشان نیست بلکه بی معنا شدن زندگی است که مصیبتبار است. و معنی تنها در لذت و شادی و خوشی نیست، بلکه در رنج و مرگ هم می‌توان معنایی یافت. (فرانکل، 1385ش، ص 226)

قرآن کریم برای ایجاد یک زندگی متعادل و معنی‌دار به انسانها یادآوری می‌کند که در خوشیها سرمست نگردند و در گرفتاریها مأیوس نباشند.

(حدید – 23)

منابع و مآخذ

قرآن کریم

امینی، علیرضا. و دیگران. معارف اسلامی 2، تهران: دفتر نشر و پخش معارف، چاپ چهارم، 1379 ش

بیرو، آلن. فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه: باقر ساروخانی، تهران: انتشاران کیهان، 1366 ش

بوسکالیا، لئو. بیا دریا شویم. ترجمه: ناهید ایران نژاد، تهران، نشر دایره، چاپ هشتم، 1378 ش

بوسکالیا، لئو. زندگی با عشق چه زیباست؟، ترجمه: توراندخت تمدن، تهران: نشر دایره، چاپ چهاردهم، 1378 ش

پترسون، مایکل. و دیگران. عقل و اعتقاد دینی، ترجمه: نراقی و دیگران. تهران: 1376 ش

جعفری، محمدتقی. ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج 25، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380 ش

جعفری لنگرودی، محمد. ترمینولوژی حقوق، تهران: کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، 1370ش

حجازی، فخرالدین. نقش پیامران در تمدن انسان، تهران: انتشارات بعثت، 1365 ش

حرعاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه الی معرفه مسائل الشریعه، ج 12، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403 ق

رو، ویلیام. فلسفه دین، ترجمه: قربان علمی، تبریز: 1381 ش

سروش، عبدالکریم. حکمت و معیشت، ج 2، تهران: انتشارات صراط، 1373 ش

سروش، عبدالکریم. سیاست نامه، تهران: انتشارات صراط، 1378 ش

سروش، عبدالکریم. فربهتر از ایدئولوژی، تهران: انتشارات صراط، 1372 ش

سروش، عبدالکریم. مدارا و مدیریت، تهران: انتشارات صراط، 1372 ش

شولتس، دوآن. روانشناسی کمالی، ترجمه: گیتی خوشدل، تهران: نشر نو، چاپ سوم، 1364 ش

صالح، صبحی. نهج البلاغه، سید رضی، با تنظیم و فهرست صبحی صالح، بیروت: 1378 ق

طباطبایی، سید محمد حسین. المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1412 ق

فرانکل، ویکتور امیل. انسان در جستجوی معنی، ترجمه: صالحیان-می‌لانی، تهران: درسا، چاپ هفدهم، 1385 ش

کلینی، محمد بن یعقوب. اصول کافی، به کوشش: علی اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ سوم، 1388 ق

مجلسی، محمدباقر. بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار (ع)، ج 72، بیروت: مؤسسه الوفاء، چاپ دوم، 1403 ق

محمدی ری شهری، محمد. می‌زان الحکمه، ج 9، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1364 ش

مطهری، مرتضی. مجموعه آثار، ج 2، تهران: انتشارات صدرا، 1369 ش

ملکیان، مصطفی، «تأثیر دین در منش آدمی» فصلنامه علامه، شماره 3، تبریز: دانشگاه تبریز، زمستان 1380 ش

نوری، می‌رزا حسین. مستدرک الوسائل، ج 2، تهران: مکتبه الاسلامیه، 1383 ق

همیلتون، ملکم. جامعه شناسی دین، ترجمه: محسن ثلاثی، تهران: تبیان، 1375 ش

Frankli, Viktor Emil. (1959) Man’s Search For Meaning: an introduction to logotherapy. , Beacon Press.

Maltby, J. (1995). Frenquency of church attendance and obsession actions among English and U.S.Adults. Jurnal of Psychology.

, Elizabeth K.(1954) Religion and Society, U.S.A , Random-house.

Pyszczynki, Tom. (1990). A Terror Management analysis of self-awareness and anxity: The hierarchy of terror.: harwood academic Publishers.

Smart, Ninian. (1984) The Religious Experience of Mankind, NewYork.